De mysterieuze broche van Sanneke

15 april 2020

Tijdens het paasweekend werd ik tweemaal genoemd in een interessant vraagstuk op Twitter. ‘Kim weet veel van rouwsieraden’ stond erbij. Sanneke Blom deelde foto’s van een broche die ze als 10-jarig meisje vond in Groenlo. Zou het inderdaad een Victoriaanse rouwbroche zijn? Ik ging gelijk op onderzoek uit.

Gouden broche uit Gelderland

Sieraden beoordelen op basis van foto’s doe ik eigenlijk nooit. Toch wint mijn nieuwsgierigheid regelmatig, zoals nu. 😉 Antieke sieraden zijn net puzzels. Mysterieuze objecten met een verhaal. Maar goed, welk verhaal? Is het verloren of opzettelijk begraven? Wat is de symboliek van het sieraad? Wat kunnen we vertellen over de status en religie van de oorspronkelijke drager? Vinder Sanneke Blom: “De stervormige gracht in Groenlo werd in de jaren 1930 uitgebaggerd en wat eruit kwam, werd op een veld ernaast gegooid. Misschien is iemand het sieraard daar tijdens het schaatsen verloren. Ik vond er als kind deze broche.”

Materiaalonderzoek

Op de foto’s staat een goudkleurige, rijk gegraveerde broche met een grote zwarte steen waarin drie holtes zichtbaar zijn. Aan de achterkant ontbreekt de speld. Op het haakje van de speld staat mogelijk een keurteken voor goud en een meesterteken. Aan de hand hiervan kun je vaststellen hoe oud het sieraad is, wie het gemaakt heeft en om hoeveel karaat goud het gaat. Helaas is dit niet goed leesbaar. Ik liet professioneel edelsteenkundige William Wold meekijken naar de foto’s. Allereerst prees hij de uitstekende staat van het sieraad. Als de zwarte steen van glas was geweest, dan zouden we nu zeer waarschijnlijk chipjes zien. Hij vermoedt onyx, een veel taaier materiaal en te herkennen aan schelpvormige breukjes. Misschien is het git, maar om dat uit te sluiten zou de steen professioneel getest moeten worden.

Nederlandse streeksieraden

Je maakt mij heel gelukkig met Nederlandse streeksieraden uit de 19e en begin 20e eeuw. Puur vakmanschap: sierlijke graveringen en fijn filigrainwerk in vooral 14 en 18 karaat goud. Het geeft bovendien vaak informatie over de streek of woonplaats van de drager, de status en religie. Deze broche barst van de graveringen die ik niet direct kan thuisbrengen, behalve dat het heel kunstig is. Het getuigt van smaak en van geld. In antieke modellenboekjes en catalogi van Nederlandse goudsmeden vind je mogelijk een soortgelijk ontwerp terug. Het is in ieder geval een sieraad dat in groten getale is geproduceerd. Je komt ze nog altijd tegen bij erfenissen en antiekhandelaars. Op basis van het ontwerp schat ik in dat de broche tussen 1880 en 1910 in Nederland is gemaakt.

Rouwsieraden

Maar, is het een rouwsieraad? Al jaren verzamel ik rouw- en sentimentele sieraden. Ik ben dol op de symboliek. Bij deze broche ontbreekt die symboliek volledig. Ik denk dat in de holtes materiaal heeft gezeten. Portretjes, diamanten, parels (symbool voor tranen), menselijk haar en tanden zie je veel terug in dit soort rouw- of sentimentele ontwerpen uit Engeland. Als het inderdaad een Nederlands streeksieraad is, dan is de kans groot dat hier juist glaskralen, koraal of granaten in waren verwerkt. Wat verder opvalt is dat er geen verwijzing naar een persoon in het sieraad is gegraveerd. Geen initialen of naam, geen sterfdatum, geen leeftijd, geen Bijbelse spreuk. Erg ongebruikelijk voor een rouwsieraad. Op het wereldwijdeweb is iedereen expert en worden sieraden met zwarte details heel snel geassocieerd met rouw. Dat is dus niet altijd het geval.

Koningin Victoria en haar rouwsieraden

Goed om te weten is dat in Europa aan het einde van de 19e eeuw de vraag naar rouwsieraden en sieraden met zwarte details steeg. Degene die de populariteit in gang zette was Koningin Victoria uit Engeland, nadat Prins Albert in 1861 op jonge leeftijd overleed. De rouwsieraden van de verdrietige vorstin waren baanbrekend, een voorbeeld voor velen. Al snel werden sieraden met onyx, git, glas, parels, tanden, portretjes, tekeningen en menselijk haar massaal gemaakt om aan de vraag te kunnen voldoen. Vaak lagen ze al min of meer klaar bij de goudsmid, zodat een weduwnaar of weduwe alleen nog wat persoonlijke details hoefde te laten toevoegen. De sieraden werden overigens niet alleen gedragen om iemand te herdenken. Voor sommigen was het een fashion statement.

Second opinion uit Australië

Voor een second opinion schakelde ik Hayden Peters van Art of Mourning in, expert in rouw- en sentimentele sieraden. “This is an unusual one, Kim!” Hij is het eens met mijn vermoedens. De historicus denkt dat op de plek van de holtes ooit iets heeft gezeten. Ook hij geeft aan dat dit werkelijk alles geweest kan zijn. Zou de broche misschien een half afgeronde sample, een master, zijn geweest? Maar door de gebruikssporen lijkt ons dat toch onlogisch. Ook lijkt het design van de broche – wat ongelijk is als je goed kijkt – aan de steen te zijn aangepast. En samples of masters zijn vaak een standaard ontwerp. Een rouwsieraad? Hij denkt van niet.

Voorlopige conclusie

Al met al lijkt het me onwaarschijnlijk dat de broche een rouwsieraad is. Kosten noch moeite werden gespaard bij het maken van dit gouden sieraad, dus waarom zou je de symboliek en graveringen achterwege laten? Ik zou het houden op een prachtig streeksieraad uit de periode 1880 – 1910, regio Gelderland. Gemaakt door een Nederlandse goudsmid, mogelijk in Schoonhoven, die goed op de hoogte was van trends in Frankrijk en Engeland. De broche is van iemand geweest met een goedgevulde beurs én smaak. Was de drager mannelijk of vrouwelijk? In de 19e eeuw droegen pronkzuchtige mannen 😉 een broche. Deze mannenbroche droegen ze op hun korsjak, onder de hals. Toch denk ik dat het een sieraad van een vrouw is geweest. Een broche die midden op de borst werd gedragen. Ter decoratie of om een praktische reden zoals het op de plek houden van hun kleding. Helaas, het is een ietwat onbevredigende conclusie. Hopelijk krijgt Sanneke de keurtekens alsnog geïdentificeerd, zodat er écht onderzoek kan plaatsvinden. Voorlopig blijft één vraag rondzingen in mijn hoofd: waarom zijn de holtes leeg? Was het dan toch een rouwsieraad in wording met plek voor menselijk haar dat door glazen plaatjes werd beschermd… Hoe zit het dan met de gebruikssporen? Mijn hoofd tolt ervan.

Weet jij meer? Neem dan contact met me op!